Je hebt al het nodige aan persoonlijke ontwikkeling gedaan. Door schade en schande heb je jezelf met de jaren beter leren kennen.

Boeken gelezen, misschien trainingen gevolgd, praattherapie of coaching. Je kent je patronen, je gevoeligheden en je kunt aardig goed uitleggen waarom je reageert zoals je reageert. Misschien begrijp je jezelf inmiddels beter dan menig mens zichzelf ooit zal leren kennen.

Maar op de momenten waarop het er toe doet, reageer je nog steeds zoals je dat altijd hebt gedaan.

Je neemt je voor om deze keer wel je grens aan te geven. En toch hoor je jezelf weer zeggen: “Geeft niet hoor.”

Je partner zegt iets en nog voordat je hebt nagedacht, schiet je in de verdediging.

Je agenda loopt over, maar toch zeg je weer ja.

Je voelt dat je moe bent, maar je blijft doorgaan.

Je weet, je ziet en je voelt dat je het anders wilt. Maar je krijgt het niet voor elkaar.

En dit is de fase waarin de meeste mensen vastlopen. Meer dan genoeg inzicht en zelfbewustzijn, maar het nog niet daadwerkelijk kunnen leven. Je lichaam reageert nog altijd op de oude manier op een trigger.

En dat is goed te verklaren: je lichaam reageert voor het relativerende deel van je brein een kans krijgt om ‘mee te kunnen doen’. Het geeft simpelweg niets om wat je weet of begrijpt, maar reageert op wat het verwacht; op de voorspelling die jouw zenuwstelsel ooit heeft gemaakt over wat veilig is en wat niet.

Je leidinggevende stuurt een appje: “Heb je straks even tijd om te bellen?”

Nog voordat je hebt teruggebeld, is je lichaam al bezig met allerlei scenario’s.

Wat heb ik fout gedaan?
Is er iets mis?
Heb ik iemand teleurgesteld?

Dat gebeurt razendsnel. Vaak nog voordat je bewuste brein überhaupt heeft bedacht waar het gesprek over zou kunnen gaan. Je lichaam reageert al voordat je denkende, relativerende brein de kans krijgt om mee te doen.

Je begrijpt precies waarom dit gebeurt. Je weet welke angst er geraakt wordt. Maar het begrijpen verandert de reactie nog niet.

Ieder aha-moment voelt even alsof je de puzzel eindelijk hebt opgelost, en toch dient het leven zich weer aan: dezelfde trigger, dezelfde reactie. Je zenuwstelsel heeft de voorspelling nog niet kunnen aanpassen. Daar is die informatie nog niet geland.

Die voorspelling is ooit ontstaan om jou te kunnen beschermen. Om te voorkomen dat jij in een onveilige situatie terecht komt waar je misschien niet kon overleven, waar de verbinding op het spel stond of waar je mogelijk pijn gedaan werd. Ooit was het dus ontzettend helpend.

Maar het heeft nooit het signaal gekregen dat je bent opgegroeid. Dat het nu anders is. Dat je nu volwassen bent en dat je vandaag andere mogelijkheden hebt dan toen. Dat je grenzen kunt aangeven. Dat je kunt weglopen. Dat je kunt terugpraten. Dat je zelf keuzes kunt maken. Dat je niet langer volledig afhankelijk bent van de mensen van wie je vroeger afhankelijk was.

Misschien herken je dit: iemand kijkt, praat, reageert net iets anders dan normaal, en je voelt meteen spanning in je buik. Wanneer je bent opgegroeid met veel kritiek, heeft je zenuwstelsel geleerd dat kritiek gevaar betekent.

En het zenuwstelsel wil die voorspelde pijn koste wat kost voorkomen. Daarom activeert het automatisch een beschermingsstrategie waarvan het ooit heeft geleerd dat die de grootste kans gaf op veiligheid.

Welke beschermingsstrategie dat is, verschilt van persoon tot persoon. De één probeert veiligheid te creëren door zich aan te passen. De ander door alles onder controle te houden, hard te werken, voor iedereen te zorgen of juist volledig op zichzelf te vertrouwen. Aan de buitenkant lijken die strategieën heel verschillend. Van binnen dienen ze hetzelfde doel: pijn voorkomen en veiligheid creëren.

Misschien herken je jezelf hierin.

*Je zegt liever “ja” dan dat iemand teleurgesteld is.
*Je lost alles zelf op.
*Je werkt harder zodra je onzeker wordt.
*Je probeert de sfeer goed te houden.
*Je maakt een grap of begint te lachen wanneer iets eigenlijk pijn doet.

Dit zijn hele bekende beschermingstrategieen: 
De pleaser – houdt de verbinding in stand door zich aan te passen.
De perfectionist – probeert fouten en kritiek vóór te zijn.
De harde werker – zoekt veiligheid in presteren en altijd doorgaan.
De verzorger – richt de aandacht op de ander en vergeet zichzelf.
De controleur – probeert onzekerheid te voorkomen door grip te houden.
De zelfstandige – heeft geleerd niemand nodig te hebben.
De optimist – blijft weg van pijn door altijd vooruit te kijken.
De vermijder – trekt zich terug wanneer iets te spannend wordt.
De aanpasser – voelt feilloos aan wat anderen nodig hebben en verliest zichzelf daarin.
De clown – gebruikt humor om spanning en kwetsbaarheid uit de weg te gaan.

Welke naam je er ook aan geeft, uiteindelijk gaat het niet om het label. Het gaat om de vraag waarom juist deze strategie ooit zo belangrijk voor je is geworden.
Waar beschermde ze je voor? Wat leverde ze je op? En misschien nog wel belangrijker: wat kost ze je vandaag de dag?

Misschien is dat wel de belangrijkste vraag die je jezelf kunt stellen wanneer je merkt dat je automatisch reageert. Niet: Waarom doe ik dit toch? Maar: Waar probeert mijn lichaam mij eigenlijk voor te beschermen?

Is het afwijzing? Verlating? Het gevoel er alleen voor te staan? Soms is het geen duidelijk gevoel, maar een vaag ongemak dat je al zo lang met je meedraagt dat je niet beseft hoe vertrouwd het is geworden.

Beschermingsstrategieën ontstaan dus niet zomaar. Ooit waren ze ontzettend helpend. Ze hielpen je je aan te passen aan de wereld waarin je opgroeide. Om verbinding te behouden, spanning te voorkomen, gezien te worden of overeind te blijven.

Alleen leef je waarschijnlijk allang niet meer in diezelfde wereld. Maar je lichaam reageert nog te vaak alsof dat wel zo is.